2 Yaşında Hâlâ Konuşmuyor: Ne Zaman Endişelenmeli?

İki yaşında çoğu çocuk ne yapar?

Önce elimize bir ölçü alalım. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC), yaşa göre gelişim kontrol listeleri yayımlıyor. Bu listeler, çocukların yüzde 75'inin o yaşa kadar yapabildiği becerilerden oluşuyor. Yani ortalamayı değil, çocukların büyük çoğunluğunun çoktan ulaştığı noktayı gösteriyor.

İki yaşına gelen çocukların çoğu dil açısından şunları yapıyor:

1. Kitaba bakarken "Ayı nerede?" diye sorduğunuzda resmi gösteriyor.
2. En az iki kelimeyi birleştiriyor: "daha süt", "anne gel".
3. Siz sorduğunuzda en az iki vücut bölümünü gösteriyor.
4. El sallamak ve işaret etmek dışında da jest kullanıyor: öpücük göndermek, başıyla "evet" demek.

Dikkat edin: Bu dört maddeden üçü konuşmakla değil, anlamak ve iletişim kurmakla ilgili. Konuşma, buzdağının yalnızca görünen kısmı.

On sekizinci aya da bakmak bilgi verir. On sekiz aylık çocukların çoğu anne ve baba dışında en az üç kelime söylemeye çalışıyor ve el işareti olmadan, sadece "bana ver" dediğinizde oyuncağı elinize verebiliyor.

Geç konuşmak ne kadar yaygın?

Geç konuşan çocuk sanıldığı kadar nadir değil. Araştırmalara göre iki yaşındaki çocukların yaklaşık yüzde 10–15'inde konuşma beklenenden geç başlıyor. İyi haber şu: Bu çocukların çoğu okul çağına kadar yaşıtlarına yetişiyor.

Ama dürüst olmak gerekiyor. Avustralya'da yapılan büyük bir izlem çalışmasında, geç konuşan her beş çocuktan biri yedi yaşında hâlâ beklenen dil düzeyinin altındaydı. İki yaşındaki bir çocuğa bakarak hangisinin yetişeceğini bugün kimse kesin olarak bilemiyor. Bu yüzden aynı araştırmacılar, geç konuşan çocukların bir dil ve konuşma terapisti tarafından değerlendirilmesini ve işitmesinin kontrol edilmesini öneriyor.

"Erkek çocuklar geç konuşur" doğru mu?

Bir gerçek payı var: İki yaşında erkek çocuklarda gecikme kızlardan yaklaşık üç kat daha sık görülüyor. Ama aynı çalışmada, yedi yaşına gelindiğinde erkekler kızlardan daha fazla risk taşımıyordu. Yani cinsiyet, beklemek için tek başına bir gerekçe değil.

Konuşmasa da umut veren beş alan

Çocuğunuz az konuşuyor olabilir, ama konuşma dışında size çok şey anlatıyor olabilir. Geç konuşan bir çocuğa bakarken önce kelimelere değil, şu beş alana bakarız.

1. alan · Anlama

Çocuk konuşmasa bile söylediklerinizi anlıyorsa, bu çok değerli bir işarettir.

Bu akşam deneyinHiç işaret etmeden, sadece "Ayakkabını getir" deyin. Gözünüzle bile o tarafa bakmayın; çocuklar ipucunu bakışlarımızdan da yakalar.

2. alan · Jestler

İşaret etmek, el sallamak, başıyla "hayır" demek, kollarını kaldırıp kucağa istemek. Araştırmalar, jestleri çok olan çocukların yaşıtlarına yetişme olasılığının daha yüksek olduğunu gösteriyor.

Bu akşam deneyinSayın: Gün içinde size kaç farklı jestle bir şey anlattı?

3. alan · Taklit

Siz süpürge tuttuğunuzda o da süpürmeye çalışıyor mu, telefonu kulağına götürüyor mu? Taklit, öğrenmenin ilk kapılarından biridir ve kelimeler de çoğu zaman bu kapıdan girer.

Bu akşam deneyinYanında masaya iki kez hafifçe vurun ve bekleyin. O da yapacak mı?

4. alan · Oyun

Oyuncak tabağa yemek koyup size uzatıyorsa ya da bebeğini uyutuyorsa, sembollerle düşünmeye başlamış demektir. Kelimeler de birer semboldür; bu tür oyunlar dilin zemininin oluştuğuna dair güzel bir işarettir.

Bu akşam deneyinOyuncak bir bardakla bebeğine su içirir gibi yapın, sonra bardağı ona uzatıp bekleyin.

5. alan · Paylaşma isteği

İlginç bir şey gördüğünde parmağıyla size gösteriyor mu? Yeni bir durumda tepki vermeden önce yüzünüze bakıyor mu? Bu, sizinle iletişim kurmak istediğini gösterir ve konuşmayı en çok besleyen şeylerden biridir.

Bu akşam deneyinPencereden bir kedi ya da kuş gördüğünüzde, önce onun size göstermesini bekleyin.

Ara özet: kontrol listesi

1. Söyleneni anlıyor mu? (işaretsiz yönerge)
2. Jest kullanıyor mu?
3. Sizi taklit ediyor mu?
4. Sembolik oyun oynuyor mu?
5. İlginç şeyleri size gösteriyor mu?
6. Yeni kelimeler ekleniyor mu?

Beklememeniz gereken işaretler

Az önceki beş alanın tersini düşünün. Aşağıdaki işaretlerden birini görüyorsanız, "kendiliğinden açılır" diye beklemeyin.

1. işaret · Anlamakta zorlanma

Basit yönergelere tepki vermiyorsa ya da ancak siz işaret edince yapıyorsa, bunu mutlaka bir uzmanla konuşun. Anlama da geride kalıyorsa tablo, sadece geç konuşmaktan daha fazla dikkat ister.

2. işaret · Çok az jest

İşaret etmiyor, el sallamıyor, bir şey istediğinde çoğu zaman sadece ağlayarak anlatıyorsa. Jestler kelimelere giden köprüdür; bu köprü zayıfsa destek gerekebilir.

3. işaret · Yerinde sayan kelimeler

Birkaç kelimesi var ama uzun zamandır yenisi eklenmiyorsa, bu da beklemek için değil, bakmak için bir sebeptir.

4. işaret · İşitme şüphesi

Seslere tepkisi zayıfsa ya da adını söylediğinizde çoğu zaman dönmüyorsa işitmesini kontrol ettirin. İyi duymayan bir çocuk dili de kolayca öğrenemez. Geç konuşan her çocukta işitme kontrolü, sürecin ilk adımlarından biridir.

5. işaret · Etkileşime ilgisizlik

Size bir şey göstermiyor, yüzünüze pek bakmıyor, oyununa sizi katmak istemiyorsa bunu da mutlaka bir uzmana anlatın. Bu tür belirtiler bazen konuşma gecikmesinden farklı bir tablonun parçası olabilir; bunu ancak ayrıntılı bir değerlendirme gösterir.

En kolay gözden kaçan işaret

Bu işaret, çocuğun daha önce yaptığı bir şeyi artık yapmamasıdır. Eskiden söylediği birkaç kelimeyi artık hiç söylemiyorsa; eskiden el sallarken ya da size bir şey gösterirken artık bunları yapmıyorsa.

Bunu bir dönem, kardeş kıskançlığı ya da yorgunluk diye açıklamak çok kolay. Ama yaşı ne olursa olsun, kaybedilen bir beceri beklenecek bir şey değildir. CDC'nin gelişim kontrol listeleri de bunu ayrıca vurgular: Önceden kazandığı bir beceriyi kaybettiyse, beklemeden harekete geçin.

Küçük bir öneriTelefonunuzdaki eski videolara bakın. Birkaç ay önce söylediği kelimeleri, yaptığı jestleri bugünle karşılaştırın. Bir kayıp görüyorsanız o videoları doktora giderken yanınıza alın; bir uzman için bu kayıtlar sözle anlatılan her şeyden daha değerli olabilir.

Bu işareti fark etmek sizi korkutmasın, harekete geçirsin.

İlk adımlar: kime, hangi sırayla?

1. 1. adımÇocuk doktorunuz. Endişelerinizi açıkça anlatın, bir gelişim değerlendirmesi ya da tarama yapılmasını isteyin. Çocuğunuzu en iyi siz tanırsınız; endişenizi küçümsemeyin. Doktorunuz "bekleyelim" dese bile hâlâ endişeliyseniz, bir uzmana yönlendirme istemekten çekinmeyin.
2. 2. adımİşitme kontrolü. İşitmede bir sorun varsa dil gelişimi doğrudan etkilenir; işitmesinin de değerlendirilmesini isteyin.
3. 3. adımDil ve konuşma terapisti. Çocuğunuzun ne kadar anladığını, nasıl iletişim kurduğunu ve konuşmasının hangi aşamada olduğunu ayrıntılı olarak değerlendirir.
4. 4. adımDoktorunuz gerekli görürse çocuk ve ergen psikiyatrisi. Bu adım sizi ürkütmesin; amaç etiket koymak değil, gelişimi bütün olarak görmektir.

Özel eğitim desteği için çocuğunuzun okul çağına gelmesini beklemeniz gerekmiyor. Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM), 0–3 yaş arasındaki çocukları da değerlendirir ve gerekirse erken çocukluk özel eğitimine yönlendirir. Destek için çok erken diye bir şey yok.

Bu akşam evde: iki alışkanlık

1. alışkanlık · Bir adım büyütün

Söylediğini bir adım büyüterek geri verin. Çocuğunuz "top" derse, siz "Evet, mavi top" deyin. Yanlış söylediyse tekrar ettirmeyin; sadece doğrusunu ve bir kelime fazlasını duymasını sağlayın. Bunu gün içinde, yemekte, banyoda, giyinirken yapabilirsiniz.

2. alışkanlık · Söz sırası bırakın

Biz yetişkinler çoğu zaman soruyu sorup cevabı da kendimiz veririz. Oysa çocuğun konuşabilmesi için önce ona boşluk kalması gerekir. Salıncakta "Hazır, bir, iki…" deyin ve durun. Bekleyin ve tamamlaması için ona fırsat verin; bir ses, bir bakış, bir hareket bile değerlidir. Sonra "üç" deyip salıncağı itin.

Bu iki alışkanlık uzman desteğinin yerine geçmez, ama çocuğunuzun dil dünyasını her gün biraz daha zenginleştirir.

Kaynaklar

• CDC · Important Milestones: Your Child By Two Years
• CDC · Important Milestones: Your Child By Eighteen Months
• Journal of Speech, Language, and Hearing Research · geç konuşma yaygınlığı (PMC)
• Telethon Kids Institute · Mixed results for late talking toddlers
• ASHA · Late Blooming or Language Problem?
• ASHA Practice Portal · Late Language Emergence
• The Kids Research Institute Australia · Toddler talk

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Çocuğunuzun gelişimiyle ilgili endişeleriniz için çocuk doktorunuza veya bir uzmana başvurun.